16 Calcium

1 Indicaties voor aanvragen

• (recidiverende) niersteen/botpijn.
• controle op ontstaan van hypercalciëmie bij follow-up van extramurale patiënt behandeld voor sommige vormen van kanker, bv. M. Kahler.
• pancreatitis.
• polyurie, polydipsie, anorexie, misselijkheid, braken, spierzwakte, emotionele labiliteit (aspecifieke hypercalciëmie symptomen). Tetanie kan berusten op hypocalciëmie.
• bepaalde medicatie (bv. lithium, prednisolon, thiazide diuretica). Een combinatie van inname van vit. D en thiazide diureticum bv. verdient regelmatige controle op calcium.

2 Referentiewaarden:

3 Verhoogde waarden bij:

• in relatie tot tumoren: met botaandoeningen en (in geringer aantal gevallen) zonder botaandoeningen. Bv. M. Kahler, niercarcinoom, gemetastaseerd mammacarcinoom, plaveiselcelcarcinoom van de long. Een calcium waarde boven 3,2 mmol/l betreft met veel meer waarschijnlijkheid kanker dan andere hier genoemde oorzaken voor hypercalciëmie.
• in relatie tot bijschildklier c.q. parathyreoïdhormoon (PTH): primaire hyperparathyreoïdie (‘disease of stone and bone’), langdurig gebruik van lithium (soms), bijschildkliercarcinoom (tot zeer hoge calcium mogelijk), familiaire hypocalciuretische hypercalciëmie.
• in relatie tot vit. D: vitamine D-intoxicatie (na staken vit. D inname nog weken lang verhoogd), ectopische vit. D productie als bij: sarcoïdose, siliconenimplant (beide in sommige gevallen).
• thiazide diuretica, hormonale therapie van mammacarcinoom met botmetastasen (in sommige gevallen), hyperthyreoïdie (in weinig gevallen).
  

Verlaagde waarden bij:

• vitamine D-deficiëntie. Bv. door malabsorptie (bv. Coeliakie) of hoge leeftijd of ondervoeding of remming van de vorming van actief vit. D als gevolg van voortgeschreden chronische nierinsufficiëntie. Als PTH (= parathormon) tevens verhoogd is: ’secundaire hyperparathyreoïdie’. Alk. fosfatase kan gaan stijgen.
• situaties met verminderde uitscheiding c.q. verminderde werking van PTH (bv. bij alcoholintoxicatie, na parathyreoïdectomie of thyreoïdectomie of magnesiumdeficiëntie of late stadium van acute pancreatitis).
• bepaalde geneesmiddelen (bv. furosemide).
• (soms) recalcificatie van osteolytische skeletmetastasen o.i.v. palliatieve therapie (met sterk verhoogde alk. fosfatase).
• verlaagde albumineconcentratie (een vaak voorkomende oorzaak).

4 Opmerkingen

• een geringe verhoging in de calciumconcentratie kan optreden bij langdurige stuwing en afname in staande (t.o.v. liggende) positie van de patiënt.
• totaal calcium <1,5 mmol/l of >4,0 mmol/l is levensbedreigend.
• bij primaire osteoporose is calcium normaal.
• ongeveer de helft van totaal calcium is gebonden aan albumine en daardoor fysiologisch niet actief. Het kan daarom nuttig zijn om een afwijkende calciumwaarde te bezien in relatie tot de uitslag van serumalbumine. Bv.: bij verlaagd albumine kan minder calcium worden gebonden en blijft méér calcium in de vrije vorm, d.w.z. fysiologisch actief.
• er zijn verschillende oorzaken van gemeten hypercalciëmie bij kanker; de voornaamste is productie van PTHrPr (‘PTH related Protein’), dat wel PTH-achtige activiteit heeft, doch niet meespeelt in de bepaling van PTH.
• prednisolon vermindert de absorptie van calcium in de darm en verhoogt de uitscheiding van calcium in de urine, en dit kan leiden tot secundaire hyperparathyreoïdie. Ook lijkt prednisolon de vit. D-concentratie te verminderen. Het is derhalve zinvol de calciumconcentratie van tijd tot tijd bij (hogere doses) prednisolon gebruik te controleren.

Schematische ruwe weergave van de begrenzingen van calcium en parathormon (PTH) waarden waarbinnen de aangeduide diagnoses kunnen vallen. Wat betreft beide rechter kwadranten: een bevinding van hypercalciëmie met hoognormale c.q. verhoogde PTH maakt diagnose primaire hyperparathyreoïdie bijna zeker. Bij calcium waarden >3,2 mmol/l neemt de incidentie van primaire hyperparathyreoïdie sterk af en is er bijna altijd sprake van kanker. Bij ernstige acute ziekte kan zich resistentie tegen PTH ontwikkelen en hypocalciëmie met verhoogd fosfaat ontstaan (‘pseudohypoparathyreoïdie’). Gemeten calcium en PTH waarden kunnen dan in linker open vlak liggen. Zeldzame aandoeningen als ectopisch PTH producerende tumor zijn in de figuur niet opgenomen.

Print deze pagina